La furmazion y la cultura ie la basa dla sozietà

Na udleda da dedora: ntervista a André Comploi, Diretëur nuef dl Departimënt Furmazion y Cultura ladina

L teater ala Scala de Milan ie n‘istituzion recunesciuda a livel naziunel y nternaziunel. Cie Ve à pa purtà a azeté na ncëria tl‘aministrazion publica tla Provinzia autonoma de Bulsan? 

La dezijion ne ie propi nia stata saurida, do 18 ani scialdi ntensifs che ei passà tl mont dl‘opra, n iede tla Opra de Stat de Viena, y po tl teater de La Scala de Milan. La mutivazions prinzipeles ie states doves ala fin: da una na pert la puscibltà de me dé ju mo de plu cun la furmazion, l lingaz y la cultura ladina, che me stà bel da for scialdi a cuer, ajache l‘istruzion ie la basa dla sozietà y la cultura ie l pilaster che tën su nosta zeviltà. Y dal’autra pert me permët chësc mudamënt de pudëi inò viver adum cun mi familia. 

Ciuldì à pa la promozion dl lingaz y dla cultura ladina tan de valor, per Vo persunalmënter? 

Chësta ie na bela dumanda... Ie ulësse fé na cunscidrazion danora: canche laurovi a Milan, po rujenovi uni di 5 lingac - l ladin, sambën, me tla video telefunedes cun la familia. Ma ie sënte che l ie cosses che son me bon de dì ora tl lingaz dl‘oma. Datrai scriji nce poejies, y chëstes me garata me per ladin. Ie rejone scialdi bën l tudësch, y i à scrit gran pert dla majera opres dla leteratura mundiela per tudësch, ma ie sënte che l‘emozions y i pensieres che ie ue dì ora te mi poejies sunëssa tan autramënter, belau fauz, tl tudësch, o nce tl talian, tl nglëisc o tl franzëus. Per chësta rejon ie l ladin tan de valor per me. Tler, po, che i lingac de mendranza se merita de unì scunei y promuec per de plu rejons, la prima de chëles ie l mantenimënt dla diversità culturela. 

Co pensëis‘a de purté ite vosta esperienza nternaziunela tl lëur de unì di per l bën dla cumunità ladina? 

L‘esperienza plu preziëusa che ie me porte pea ie bonamënter l avëi laurà deberieda a persones cun cultura, lingaz, y mentaliteies defrëntes, purtan uniun si cuntribut per la realisazion dl medemo proiet. Chësc juda zënz‘auter a jì sëura i pregiudizies ora, a amplië nosc urizonc y a crì soluzions nueves. La pruspetives nueves juda a giaurì i uedli. Per cie che reverda i aspec pratics, rati che nce mi relazions nternaziuneles possa vester de utl, n iede o l‘autër. 

Ciun vantajes possa pa purté l fat che Vo unieis da dedora dl‘aministrazion provinziela, o ciuna dificulteies possa pa chësc cumpurté? 

Nce a La Scala de Milan ons purtà ite - l sëurantendënt Dominique Meyer y ie - na pruspetiva defin nueva, dan cin ani, y truepa cosses ie unides mudedes, ala fin. L ne ie nia stat saurì, ajache l ie nce lià cun truepa resistënza. Ma l ie de bujen de mëter n descuscion strutures y usanzes che, cun l tëmp, devënta mpue da ruin. Cun chësc uei dì che l ne ie nia la ntenzion de baraté dut cant te na maniera radicala, ma che ie ulësse ti cialé, deberieda ai culaburadëures, ala cosses cun obietività: udëi cie che va bën y cie che va manco bën, y cunscidré cie y co che n pudëssa miuré. 

Ciuna mpurtanza à pa la cultura y l lëur nteletuel te na sozietà bele senieda dala nteligënza artifiziela? 

La cuestion ie bëndebo zitia, y l ne ie nia puscibl a dé na resposta scëmpla. Dantaldut ajache ne savon mo nia avisa ciunes che ie la cunseguënzes che l nteligënza artifiziela porta. Cunseguënzes revoluzioneres, te uni cajo. Ie é pensà da permò a chësta cossa, y crëi che saron sfurzei de fé plu afidamënt a nosc giudize critich, dantaldut tl ciamp dl‘educazion y dla furmazion. Nëus messeron vester boni de desferenzië cie che ie reél y uman da cie che vën ora dala NA. Purempò pënsi che la NA sibe veramënter n strumënt de gran valor, che muessa unì nuzà sciche se toca y nce mustrà su, canche l vën tëut ca.

tk